ઉમરેઠનો ઐતિહાસિક વારસો: દંતકથાઓ અને સ્થાપનાનો રોચક ઈતિહાસ

શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે ઉમરેઠ નગર કેવી રીતે વસ્યું? ગુજરાતના આ ઐતિહાસિક નગરના ઉદભવ પાછળ અનેક રસપ્રદ દંતકથાઓ અને રાજપૂત વંશોનો ઈતિહાસ છુપાયેલો છે. વડોદરાના બારોટો અને વહીવંચાઓના ચોપડાઓ અને સ્થાનિક ઇતિહાસના આધારે, ચાલો જાણીએ ઉમરેઠની સ્થાપના વિશેની રોચક વાતો.

પરમાર વંશ અને ગાયના દૂધનો ચમત્કાર 

વહીવંચાઓના રેકોર્ડ મુજબ, ઉમરેઠની સ્થાપના સંવત ૧૩૧૩ (સન ૧૨૫૭) માં થઈ હતી. આ નગર વસાવનારા અડીયોલ (સોડા) પરમાર શાખાના ગરાસીયાઓ હતા. મૂળ તેઓ મહેમદાવાદ પાસેના ભરકુંડાના હતા, જ્યાં રાજા ભવાનનું શાસન હતું. તેઓ બારીયા અને ડાકોર પાસેથી છ ગામોનો પટો લઈને અહીં આવ્યા અને શરૂઆતમાં ઉમરાલામાં વસ્યા.

ઉમરેઠના નામકરણ પાછળ એક ચમત્કારિક ઘટના જવાબદાર માનવામાં આવે છે. ઉમરાલાથી ગરાસીયાઓ જ્યારે મુળેશ્વર મહાદેવ આગળ આવ્યા, ત્યારે તેમણે જોયું કે એક ગાય આપમેળે દૂધ ઝારી રહી હતી. આ દ્રશ્ય જોઈને તેમણે ત્યાં શિવલિંગની સ્થાપના કરી. આ જગ્યાએ તેમણે "દ્રષ્ટિ" કરી હોવાથી તેનું નામ 'ઉમરેષ્ટિ' અથવા 'ઉમરેટ્રી' પડ્યું, જે સમય જતાં અપભ્રંશ થઈને 'ઉમરેઠ' બન્યું. આજે પણ ઉમરાલાના પરું (નવાપુરું) અને ભાટપુરાની વચ્ચેની સીમમાં પરમારોનો કૂવો અને ખેતર આ નામથી ઓળખાય છે.

ઠાકોર ઉમરસિંહ અને હીડીંબા વન 

બીજી એક દંતકથા મુજબ, ઉમરેઠથી એક ગાઉ ઉપર ઉમરાલાનું પરું આવેલું હતું, જ્યાં ઉમરસિંહ નામના ઠાકોર રહેતા હતા અને ત્યાં રબારીઓની વસ્તી હતી. તે સમયે અહીં હીડીંબા વન હતું જ્યાં ગાયો ચરવા આવતી.

મુળેશ્વર મહાદેવની આગળ બીલીનું વન હતું. ત્યાં એક ગાય રોજ દૂધ ઝરતી હતી. રબારીએ આ વાતની જાણ ઠાકોરને કરી, ત્યારબાદ ત્યાં સ્થાપના કરવામાં આવી. કહેવાય છે કે તે ઠાકોરની રાખેલી ગાય હતી અને ત્યાં આજે પણ લોટીઓ દૂધની ચઢે છે.

ચાપાનેરથી સ્થળાંતર અને વસાહત (દંતકથા - ૩)

ઇતિહાસના અન્ય પાનાઓ દર્શાવે છે કે મુસામીંયા ચાપાનેરથી કબીલા સાથે અહીં આવ્યા હતા. તેમની સાથે ગરાસીયા, કંસારા અને પારસીઓ પણ હતા. શરૂઆતમાં તેઓએ જંગલમાં પરું વસાવ્યું હતું જેનું નામ 'રાલુ' રાખ્યું હતું, પરંતુ વસ્તી વધતાં તેઓ ત્યાંથી એક કોસ ઉપર આવીને વસ્યા અને તેનું નામ ઉમરેઠ આપ્યું.

ત્યારબાદ બહાદુરશાહ પછી મહંમદ બીજો આવ્યો ત્યારે જમીન સુધારણાના ભાગરૂપે ગરાસીયાઓ પાસેથી જમીનો અને વોંટા લઈ લેવામાં આવ્યા હતા, જેના કારણે બળવો પણ થયો હતો.

ઉમરેઠના ઈતિહાસમાં સોલંકી, ગોહિલ અને પરમાર રાજપૂતોનો મોટો ફાળો રહ્યો છે. મુળેશ્વર મહાદેવની પવિત્ર ભૂમિ અને રાજપૂતોના શૌર્યની ગાથાઓ ઉમરેઠને એક આગવી ઓળખ આપે છે. ઉમરાલાના તળાવથી લઈને રામ તલાવડી સુધીના ખેતરોમાં આજે પણ આ જૂના વંશોના નામો અને સ્મૃતિઓ જીવંત છે